• ارتش کلمه ی طیبه است. (فرمانده معظم كل قوا)
  • ارتش جمهوری اسلامی ايران تنها ارتشی است كه در خدمت مردم و منافع ملی است و اعتقادات و احساسات بدنه و فرماندهان آن نيز همانند آحاد مردم است. (فرمانده معظم كل قوا)
  • اساس استقلال مملكت بر ارتش است؛ بر نيروهاى زمينى و هوايى ودریائی است؛ لكن ارتشى كه متكى به ملت باشد. (امام خميني-ره)
  • وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهدِیَّنَهُم سُبُلَنَا وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ المُحُسِنِینَ (قرآن کریم، سوره مبارکه عنکبوت، آیه شریفه 69)
  • ما در جنگ ابهت دو ابرقدرت شرق و غرب را شکستیم. (امام خمینی - ره)
  • چرائی های جنگ تحمیلی و پاسخ به پرسشهای شما در خصوص دفاع مقدس در قسمت پرسش از شما، پاسخ از ما.
  • ارتش ما پشتوانه ملت ماست؛ ارتش ما ضامن استقلال كشور ماست. (امام خميني-ره)
  • «رژیم صهیونیستی ۲۵ سال آینده را نخواهد دید»، جملۀ منتخب مردم از بیانات سال94 مقام معظم رهبری(ایسنا)
  • 29 فروردین روز ارتش و سالروز حماسه آفرینی های نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران گرامی باد.
ارتش و دفاع مقدس از دیدگاه ولایت
صوت و تصویر
قطعنامه ها
کتاب آموزش معارف جنگ
آمار بازدید

نبردهای هوایی ایران (20)


ت ـ برآوردهای دشمن نسبت به توان رزمی نهاجا و بروز تحولات جدید

حال با توجه به سوانح تلخ و دردناک نهاجا در این عملیات بزرگ، لازم است قبل از پرداختن به نبردهای بعدی، اشاره کوتاهی برآوردهای دشمن و وضعیت عملیاتی و فضای حاکم بر سازمان، قبل از فرایند شکل‏گیری و تأثیر راهبردی مأموریت‏های خطیر یادشده گردد، آنگاه از نظر هر راهبردپرداز قدرت هوایی، مشخص می‏شود که تلفات نهاجا در این دوره با عنایت به دستاوردهای آن، بسیار کمتر از میزان پیش‏بینی شده بوده است.

جنگ تحمیلی ، ارتش جمهوری اسلامی ایران، خاطرات دفاع مقدس، خاطرات فرماندهان ارتش جمهوری اسلامی ایران، نیروی هوایی ارتش

قطع نظر از علل وقوع جنگ، باید اذعان داشت که شرایط و فضای حاکم بر ارتش جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب اسلامی ‌نیز از نکات محوری بود که می‏توانست روند دفاع در برابر حمله دشمن را با چالش بزرگی روبرو کند. در این میان، نیروی هوایی ضمن پویایی و تحرک بیش از دیگر نیروها، در مسیر تحولات حوادث قرار گرفت و آسیب‏های فراوانی را هم متحمل شد که توان عملیاتیِ نیرو را در وضعیت بحرانی قرار داد. بدیهی بود که نتیجه این فرایند برای هر دشمن خارجی بویژه رهبر جاه‌طلب عراق، می‌توانست بسیار وسوسه‌انگیز باشد. حال این سؤال مطرح می­شود که چگونه این نیروی به ‌ظاهر فاقد آمادگی عملیاتی، تنها دو ساعت و نیم پس از تجاوز دشمن به حریم هواییِ میهن اسلامی، پایگاه‌های کوت در العماره و شعیبیه در بصره را با اقتدار تمام بمباران کرد و دشمن را برای ساعاتی در وضعیت انفعالی قرار داد؟ یا چگونه کمتر از دو ماه پس از خنثی‌سازی کودتای شوم «نقاب»، 200 فروند جنگنده- بمب‌افکنِ نیروی هوایی در مدت کمتر از یک روز آماده پرواز شدند و 140 فروند از آنها برای بمباران هدف­های ازپیش­تعیین­شده بر فراز خاک دشمن به پرواز درآمدند؟!

در حقیقت، تحلیل ارتش عراق و دیگر دشمنان بالقوه نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران از توان عملیاتیِ ارتش ایران به ‌ویژه نیروی هوایی، چندان هم اشتباه نبود. فرماندهان نظامیِ عراق اطلاعات نسبتاً جامعی از منابع مختلف و بعضاً موثق­ که بیانگر روند تضعیف و تنزّل جایگاه ارتش ایران بود، کسب نموده و راهبرد تهاجمی خود را براساس برخی از این عوامل به شرح زیر پایه‌گذاری ­کرده بودند:

  1. شایعه احتمال انحلال ارتش از سوی عوامل ضدانقلاب؛ رهایی بی موردِ تعداد قابل­توجهی از فرماندهان عالیرتبه و کارکنان مجرب نظامی از خدمت (برکناری، بازنشستگی زودهنگام و یا بازخریدی)؛ شکل‌گیری کودتای نافرجامِ نقاب در ارتش.
  2. قطع رابطه سیاسی و نظامی با ایالات متحده که می‌توانست به‌معنای رکود در توان تجهیزاتی ارتش و زمین‌گیر شدن پرنده‌های نیروی هوایی تلقی شود؛ شایعه فروش تعدادی از هواپیماهای مدرن نظامی به کشور مبدأ یا یک کشور ثالث؛
  3. توهم گسستگی در حلقه سامانه فرماندهی و کنترل ارتش و رخنه افراد معاند، ناآگاه و غیرنظامی در این زنجیره حساس؛
  4. شروع بحران تجزیه‌طلبی در کردستان به بهانه خودمختاری، با هدف انحراف اذهان عمومی‌نسبت به تدارک تجاوز ارتش رژیم بعث عراق به کشور؛ تضعیفِ اطاعت از مافوق در بدنه ارتش و تزلزل در سلسله مراتب فرماندهی.

این نکات از جمله مواردی بودند که فرماندهان ارتش عراق را برای رسیدن به یک پیروزی برقآسا و شیرین نوید می‌دادند. امّا این رؤیا هرگز تحقق نیافت و در عوض، کابوسی تلخ از استیصال و ناامیدی را در ذهن آنان به‌جای گذاشت.

بخشِ شگفت‌انگیزِ قضیه در این نکته نهفته است که، چگونه ناگهان ورق برگشت و غیورمردان نیروی هوایی ارتش با نمایشی مقتدرانه و حضور به‌موقع در صف اوّل دفاع مقدس، سرنوشت جنگ را به شکل حیرت­انگیزی تغییر دادند؟ با این تغییر خوشایند، حرکت مواج انقلاب اسلامی و رشد آن، همچنان به‌سوی اهدافِ اصلیِ خود ادامه مسیر داد و...

2ـ نبردهای هوایی علیه یگان‏های زمینی «جنگ با تانک‏ها»

یکی از تلخ‏ترین و درعین‌حال سرنوشت‏سازترین مقاطع دوران دفاع مقدس، مرحله نخست آن و نبردهای هوایی راهوردی یا تاکتیکی علیه نیروی زمینی دشمن بوده است. چراکه برابر «طرح قادسیه»، ارتش عراق در حمله سراسری خود به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کرده بود تا نواحی بزرگی از غرب و جنوب ایران را اشغال کند. بر این اساس، نیروی زمینی دشمن با استعدادی متشکل از هشت لشکر زرهی، مکانیزه و پیاده و چهار لشکر احتیاط از سه جبهه و در هر جبهه با سازمان یک سپاه، یورش زمینی خود را آغاز کرد. سپاه اوّل، از جبهه شمالی حدود ۲۵ کیلومتر در اطراف قصرشیرین پیشروی کرد و سپاه دوم از جبهه میانی و در اطراف مهران به همین حد جلو آمد و هر دو پس از برخورد به مناطق کوهستانی متوقف شدند.

البته این نکته را می‏بایست متذکر شد که اساساً در جبهه‏های غربی به دلیل درگیری‏های مرزی، صف‏آرایی همراه با آتش پشتیبانی نهاجا از ماه‏ها قبل شکل گرفته بود. به همین خاطر نیروهای ارتش جمهوری اسلامی ایران به رغم نابرابری توان رزمی به صورت نسبی آماده بودند و توانستند نبردهای‏ مرزی را مدیریت نموده و تلفات سنگینی را به دشمن وارد کنند که در این میان به نمونه‏ای از اقدامات نهاجا اشاره می‏شود.

«تعداد هشت فروند هواپیمای «اف4» از پایگاه سوم و دو فروند هواپیمای «اف5» از پایگاه تبریز، با بمباران مداومِ نیروهای متجاوز، از یگان‌های لشکر81 زرهی در منطقه غرب، پشتیبانی نزدیک هوایی به‌عمل آوردند»[1].

با این وجود در بخش مهران و صالح‌آباد، دشمن بلند پروازی زیادی را نداشت و به گرفتن همین دو شهر بسنده کرده بود، البته عمده اختلافات قانونی و حقوقی دو کشور ایران و عراق بر سر ادعاهای عراق راجع به همین منطقــه مهران- صالح‌آباد (پاسگاه‏های خان‏لیلی و میمک) بود[2] که به لسان عراقی‏ها «زینل‌کش» و یا «زین‌القوس» نامیده می‏شد؛ دشمن این دو پاسگاه را در روزهای 19 و 20 شهریور 59 تصرف کرده بود؛ اگرچه در این منطقه نیروی فراوان رزمی‌تهاجمی زیاد به کار گرفته نشده بود.[3]

اما در جبهه جنوبی، سپاه سوم ارتش عراق به استعداد پنج لشکر زرهی و مکانیزه در پشت مرزهای بین‏المللی در استان خوزستان آرایش گرفته بود. پس از تهاجم پیش دستانه هوایی عراق، سپاه سوم این کشور در بامداد نخستین روز مهر 1359، حرکت به سوی شرق را آغاز و بخش‌های قابل‏توجهی از خاک پاک ایران اسلامی را اشغال کرد. نیروهای متجاوز پس از مدت کوتاهی، از یک‏سو پس از اشغال رادار دهلران تا پشت کرخه در مجاورت پایگاه هوایی دزفول تاختند تا بلکه با تصرف پایگاه، بُرد جنگنده‏های خود را تا مناطق مرکزی ایران گسترش دهند. بدون تردید پیروزی در این محور راهبردی یکی از اهداف اصلی عراق در آن مقطع تلقّی می‏شد. از سوی دیگر، واحدهای ارتش عراق با عبور از شلمچه، حرکت خود را به‏سوی محور خرمشهر- آبادن آغاز کردند.

به تعبیر برخی پژوهشگران دفاع مقدس، ارتش عراق مهم‏ترین محور عملیاتیِ خود را در مرز شلمچه و محور خرمشهر- آبادان و دسترسی به ساحل شرقی اروندرود تعریف کرده بود تا یکی از بزرگ‏ترین اهداف تهاجمیِ خود را تحقق بخشد. رسیدن به شرق اروند به معنای ایجاد پشتوانه برای تغییر در معاهده 1975 الجزایر بود. ضمن این‏که ارتش بعث با پشت سر گذاشتن جاده‏های آبادان- اهواز و آبادان- ماهشهر می‏توانست در پشت بهمن‏شیر تثبیت موقعیت نماید[4].

با این پیش زمینه، با توجه ‌به نابرابری نیروهای زمینی و مردمی خودی که مظلومانه در برابر نیروهای پرتعداد زرهی و پیاده مکانیزه دشمن ایستادگی می‏کردند، نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به‏خاطر تنگ بودن زمان و لزوم ایستادگی و مقابله با هجوم بی‏امان نیروی زمینی دشمن، لاجرم می‏بایست همزمان علاوه بر انجام مأموریت‏های ذاتی خود نظیر عملیات علیه نیروی هوایی عراق، انهدام زیرساخت‏ها، مراکز حیاتی و صنعتی-اقتصادی دشمن، پدافند هوایی، گشت‏رزمی- تندخیز (اسکرامبل) و پاسور هوایی، عملیات شناسایی هوایی، عملیات‏های پشتیبانی خدمات رزمی همجون ترابری هوایی، شناسایی الکترونیکی و...، عملیات‏های «پشتیبانی آتش» و «جداکردن منطقه نبرد» و حمله به شریان‏های ارتباطی، پل‏ها و مراکز دپویی، تجمع نیروهای احتیاط و عقبه دشمن را خارج از قواعد و هنجارهای فرهنگ رزمی هوانوردی[5] و حتی تحقق تمهیدات، ملاحظات و معیارهای پیش‌بینی‌شده مندرج در «طرح جامع نبرد البرز» انجام دهد. به همین منظور در راستای اختلال و بازداشتن یگان‏‏‏های زمینی دشمن از پیشروی در سرزمین خوزستان و توقف آنها، بیشترین ‏نوبت‏‏های پروازی و مأموریت‏های رزمیِ پایگاه چهارم شکاری دزفول و ششم شکاری بوشهر به این امر اختصاص یافت و نهاجا طی سلسله عملیات‏های رزمی، توانست با پاسخ‏گویی به درخواست‏های پشتیبانی هوایی اضطراری و پیش‏بینی نشده[6] رزمندگان مظلوم نیروی زمینی در جبهه‏ها و بمباران شدید نیروهای دشمن، به‏رغم تحمل خسارات کلی، اختلال در پیشروی لجام گسیخته ارتش عراق ایجاد نماید که در مباحث بعدی به فرایند پیشروی و توقف سپاه سوم ارتش عراق در خطه خوزستان که بر روی نقشه هوایی شماره 2-2 ترسیم گردیده است، اشاره می‏شود.

 

نقشه شماره 2-2

نمایی از جهت حرکت، هویت، گسترش، آرایش نظامی و جهت حرکت سپاه سوم ارتش عراق

 

در این مقطع، خلبانان نهاجا با بمباران یگان‏‏‏های ارتش عراق در مناطق عین‏خوش، چنانه در غرب کرخه، بستان، سابله و دبِ حردان در جاده اهواز خرمشهر و شلمچه، مارد و سلمانیه در شمال آبادان (سه راهی ماهشهر) و با ایجاد فرصت برای رزمندگان زمینی، موجبات اختلال، توقف و تثبیت دشمن را فراهم ساختند. در این میان، با مقاومت پایگاه دزفول همراه با حماسه گردان شهید کماسی (گردان283 از تیپ2 زرهی دزفول)، تلاش‏های ارتش بعثی برای عبور از کرخه، تسخیر پایگاه و شهرهای دزفول - اندیمشک و قطع جاده اندیمشک- اهواز و راه‌آهن سراسری با شکست مواجه شد. در جبهه میانی خوزستان نیز نیروهای دشمن از سوسنگرد و شرق اهواز به عقب رانده شدند. در جبهه جنوبی استان، لشکر سوم زرهی عراق در آستانه ورود به دروازه‏های خرمشهر با مقاومت جانانه رزمندگان اسلام به مدت 34 روز متوقف شد. در نبردهای مورد اشاره به فضل الهی و همت نیروهای مسلح و پشتیبانی‏های ملت، نیروی محرکه ارتش عراق ناگریز در مواضع ناخواسته و نامطلوب پدافندی از حرکت ایستاد و نخستین بارقه‏های شکست راهبرد جنگ برق‏آسا و تبدیل آن به جنگی فرسایشی و مردمی پدیدار گشت.

 

منبع: نبردهای هوایی ایران، سرتیپ2 خلبان حسین خلیلی، 1398، ایران سبز، تهران

 


[1]­- پورداراب، سعید و دیگران (1390) «تقویم تاریخ دفاع مقدس» جلد دوم، ص 23 و «گزارش نوبه­ای عملیاتی 185 نزاجا ص2».

[2]- ارتش عراق به ظاهر به بهانه این که دو پاسگاه یادشده برابر مفاد قرارداد الجزایر به عراق تعلق دارد، دو هفته قبل از تهاجم سراسری، توسط لشکر2 پیاده از سپاه دوم مبادرت به اشغال این دو پاسگاه کرد و چنین تصور می‏شد که تلاش اصلی دشمن از این منطقه که از نظر سوق‏الجیشی حائز اهمیت تلقی می‏شد، صورت پذیرد. از این روی ارتش ایران هم‏زمان با راه‏اندازی قرارگاه مشترک در بخش غربی کشور به نیروهای خود مستقر در مرزهای غربی حالت آماده‏باش فراگیر (28/5/59) داد و اطلاعیه‏ای نیز مبنی بر حملات هوایی عراق به سه استان غربی کشور صادر که در روزنامه کیهان مورخ 2/6/59 درج گردید.

[3]- نمکی، علیرضا و دیگران (1393) «نبردهای هوایی دفاع مقدس» جلد یکم، چاپ اول، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، صص 289- 284 و ص 306.

[4]­- اردستانی، حسین (1389) شلمچه بستر تحوّلات جنگ تحمیلی» تهران: نگین ایران فصل‏نامه تخصصی مطالعات دفاع مقدس، ش 35، صص 6-5 .

[5] - البته در مصاف با نیروهای زرهی و میکانیزه دشمن یا عملیات «جنگ تانک‏ها» به دلیل عدم کفایت آتش توپ‏خانه و استقرار نیروهای زرهی و پیاده خودی، جنگنده‏های نهاجا لاجرم در این دوران نقش آتش توپ‏خانه زمینی و مقابله با نیروهای زرهی دشمن را نیز می‏بایست، ایفا می‏کردند. 

[6] - آتش پشتبانی نزدیک هوایی «کَس» از نیروهای سطحی اغلب به صورت پیش‏بینی شده است. اما در شرایط اضظراری و بروز عوامل غیرمترقبه در صحنه نبرد، نیروهای سطحی از طریق «دسک هوایی» می‏توانند درخواست‏های اضطراری آتش هوایی را نمایند. 

1399/4/2 9:48:50 53 0
قسمت ارائه دهنده: مدیریت تولید محتوا
تویضیحات در موتور جستجو
ت ـ برآوردهای دشمن نسبت به توان رزمی نهاجا و بروز تحولات جدید حال با توجه به سوانح تلخ و دردناک نهاجا در این عملیات بزرگ، لازم است قبل از پرداختن به نبردهای بعدی، اشاره کوتاهی برآوردهای دشمن و وضعیت عملیاتی و فضای حاکم بر سازمان، قبل از فرایند شکل‏گیری و تأثیر راهبردی مأموریت‏های خطیر یادشده گردد، آنگاه از نظر هر راهبردپرداز قدرت هوایی، مشخص می‏شود که تلفات نهاجا در این دوره با عنایت به دستاوردهای آن، بسیار کمتر از میزان پیش‏بینی شده بوده است.
نظرات ارسالی
نظر شما






Retype the CAPTCHA code from the image
Change the CAPTCHA codeSpeak the CAPTCHA code
 


4
>
تهران انتهای اتوبان ارتش خیابان برادران شهید شاهمرادی صندق پستی: 554-19575 - کدپستی: 1676653517
02122979698
Info@maarefjang.ir
پیام کوتاه هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی
300040004620
نرم افزار اندروید هیئت معارف جنگ
در این نرم افزار در بخش معارف جنگ عملیاتهای دوران دفاع مقدس همراه با نقشه هر عملیات و به تفکیک از سال اول تا سال هشتم جنگ قابل مشاهده می باشد.
هیئت معارف جنگ را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
کلیه حقوق قانونی این سایت متعلق به هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلامانع است.

انتشار مقالات و مطالب در این پایگاه به منزله تائید تمام و کمال آنها نبوده، بلکه مطالب منعکس کننده نظرات نویسندگان آنها می باشد.

maarefjang @ 2015