• ارتش کلمه ی طیبه است. (فرمانده معظم كل قوا)
  • ارتش جمهوری اسلامی ايران تنها ارتشی است كه در خدمت مردم و منافع ملی است و اعتقادات و احساسات بدنه و فرماندهان آن نيز همانند آحاد مردم است. (فرمانده معظم كل قوا)
  • اساس استقلال مملكت بر ارتش است؛ بر نيروهاى زمينى و هوايى ودریائی است؛ لكن ارتشى كه متكى به ملت باشد. (امام خميني-ره)
  • وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهدِیَّنَهُم سُبُلَنَا وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ المُحُسِنِینَ (قرآن کریم، سوره مبارکه عنکبوت، آیه شریفه 69)
  • ما در جنگ ابهت دو ابرقدرت شرق و غرب را شکستیم. (امام خمینی - ره)
  • چرائی های جنگ تحمیلی و پاسخ به پرسشهای شما در خصوص دفاع مقدس در قسمت پرسش از شما، پاسخ از ما.
  • ارتش ما پشتوانه ملت ماست؛ ارتش ما ضامن استقلال كشور ماست. (امام خميني-ره)
  • «رژیم صهیونیستی ۲۵ سال آینده را نخواهد دید»، جملۀ منتخب مردم از بیانات سال94 مقام معظم رهبری(ایسنا)
  • 29 فروردین روز ارتش و سالروز حماسه آفرینی های نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران گرامی باد.
ارتش و دفاع مقدس از دیدگاه ولایت
صوت و تصویر
قطعنامه ها
کتاب آموزش معارف جنگ
آمار بازدید

تاریخ طب نظامی (3)


طلوع اسلام

 

در قرون بعد و با آغاز نبوت پیامبر اکرم اسلام (صلي‌الله عليه واله) باب جديدي در پزشکی ايران و جهان گشوده شد.

دستورات مؤكد كلام‌الله مجيد و توصیه‌های فراوان پیامبر اکرم(صلي‌الله عليه واله) در خصوص رعايت بهداشت و نظافت كه آن را جزئي از ايمان دانسته است، مضاف بر احكام كثيري كه براي پاكي مؤمن، طهارت، دوري از پلیدی و نجاست صادر گردیده است و به طوركلي دستورالعمل‌های ديني براي مواجهه انسان با طبيعت، جامعه و خويشتن، افقي را فراروي انسان هر عصر مي‌گشايد كه توجه او را به سلامت جسم و جان خويش معطوف می‌دارد.

جنگ تحمیلی،دفاع مقدس،ارتش،هیئت معارف جنگ،شهید صیاد شیرازی،جنگ ایران و عراق،جنگ

امتزاج طب يوناني با طب ايراني توسط خاندان نوبختي و ديگران و نهضت ترجمه كتب طبي يوناني به زبان سرياني و عربي در اين دوره سبب تقويت و پيشرفت علم پزشكي گرديد. پيشواي اين مترجمين(حسین بن اسحاق العبادي) است كه مهمترين طبيب و مترجم دوره اسلامي به شمار می‌رود.

بعدها به‌تدريج كساني با استفاده از کتب ترجمه عربي توانستند خود به تأليف آثار طبي مستقل بپردازند، بزرگاني كه در این دوره آثار طبی برجسته‌اي به وجود آوردند عبارت‌اند از:

علی بن ربن طبري (صاحب فردوس الحكمه)، محمد زكرياي رازي (صاحب الحاوي و طب منصوري)، علی بن علي اهوازي ارجاني( صاحب الملكي)، شيخ الرئيس ابوعلي سينا (صاحب قانون و آثار طبي ديگر) و شرف‌الدين ابو‌ابراهيم اسماعيل‌گرگاني يا جرجاني (صاحب ذخيره خوارزمشاهي). علاوه به راین زمينه‌هاي علمي كه از پيشينيان به طب اسلامي ايراني وارد شده بود دستورات قرآني و سنت‌های رسول اكرم (صلي‌الله عليه واله) و علم لدُني ائمه اطهار عليهم‌السلام در مجموعه‌هایی بعدها جمع آوري شد و به صورت كتاب در اختیار همگان قرار گرفت. 

در بین مجموعه‌هاي مطالب پزشكي كه از اين دستورات جمع‌آوري شـده است (طب النبي)،  (طب الصادق)، (طب الرضا) مشهورتر است. گرچه كه تفكيك و تمايز مقام اولياء دين از پزشكان در بسیاری از روايات مورد تأكيد قرارگرفتـه و خود آن بزرگـواران براي تعليم عملي پيروان خويش در هنگام بيماري به پزشكان مراجعـه مي‌كردند. از جمله حارث بن كلده پزشك معاصر رسول اكرم (صلي‌الله عليه واله) مورد توجه فراوان ايشان بود و از جانب آن حضرت و ياران گرامي ايشان بارها به مردمي كه براي شفاي بيماري خود ملتمس دعا مي‌گرديدند توصيه مي‌شد كه علاوه بر دعا، حتماً به پزشك مراجعه نمايند.

تأكيد مكرر قرآن مجيد و اولياء دين به تعقل و تفكر و تدبر و آموختن علم از گهواره تاگور در هركجا ولو در چين باشد، موجب رغبت تمام مسلمانان به علوم معنوي و مادي از جمله پزشكي گرديد و نهضت عظيم تأليف و ترجمه كتب ديني و علمي را پديد آورد. به طوري‌كه فقط در زمينه ترجمه كتب علمي از زبانه‌ای سانسكريت، پهلوي، يونانـي، سريانـي و عبـري كوشش همگـاني وسيعـي در مدت دويست و پنجـاه سـال(125- 375 ق) بي‌سابقه‌ترين حركت فرهنگي در تاريخ بشر را رقم زد و طي آن جميع ميراث مكتوب فرهنگ‌ها و تمدن‌هاي پيشين را به عالم اسلام منتقل نمود.

وجود دو حوزه بزرگ و معتبر پزشكي آن روزگار در جندی‌شاپور و اسكندريه كه در مركز ميهن اسلامي (دارالاسلام) قراردادشت، وصول به نتيجه مطلوب را بسيار آسان ساخت و لذا فراغت از ترجمه كتب پزشكي و تأليف مستقل آثار تخصصي در اين زمينه توسط مسلمانان بسيار زودتر از ساير علوم صورت گرفت. بسياري ازپزشكان و مترجمان قرون اول و دوم هجري مسيحي بودند ولي رفته رفته جاي خويش را به مسلمانان داده و در پهنه امت نوخواسته اسلام مستحيل گرديدند.

اولين ترجمه شناخته شده (تفسيركتاب اهرن بن اعين القس) است كه در عهد امويان توسط يكي ازاهالي بصره به نام ماسرجويه از سرياني به عربي برگردانيده شد و مورد توجه فراوان قرارگرفت.

در اوان دولت عباسي ابن مقفع ايراني به ترجمه كتب طبي از پهلوي به عربي پرداخت و برمكيان نيز با تشویق مترجمان به ترجمه آثار علمی از زبانه‌های خارجي به خصوص از متون سانسكريت اهتمام ورزيدند. اما مشهورترين مترجم اين دوران حنين بن اسحاق است كه با مساعدت پسرش اسحاق بن حنین ترجمه متون معتبر يوناني و سرياني را عهده دار شد. او علاوه بر ترجمه به كار طبابت نيز اشتغال داشت يكي از پزشكان بزرگ عصر خود بود.

در بحبوحه ترجمه كُتب طبي بيگانه به زبان عربي، نهال پزشكي اسلامي جوانه زد و نخستين اثر طبي اسلامي به نام (فردوس الحكمه) توسط علي ابن ربن طبري در سال235 ق تأليف گرديد.

شهرت طبري نه تنها بابت تأليف اين اثر عظيم بلكه به سبب پروردن شاگرد نابغه‌اي است كه بعدها شهـرت جهاني يافت. شاگرد طبري به نام محمد بن زکریای رازي كه او را به غلط جالینوس العرب لقب داده‌اند، بزرگترين پزشك باليني و تجربي عالم اسلامي و ايران است و آثار او و ابن سينا بيشترين تأثير را در تاريخ پزشكي شرق و غرب جهان داشته است. علم پزشكي در میان مسلمين تا آنجا که مي‌دانيم وقتي به قرن سوم و چهارم و به محمد بن زكرياي رازي مي‌رسد، در اوج شكوفايي خويش است.

از پزشكان مشهور اين دوره ابوالفرج علي بن الحسين بن هندو، پزشك و فيلسوف و شاعر و نويسنده و ادیب و طنزـ گوي معروف نيمه دوم قرن چهارم هجري است، برخي او را اهل قم و برخي اهل ري مي‌دانند بعضي اهل طبرستان و برخي بغداد ولي بيشتر به نظر مي‌رسد اهل هندوجان قم باشد. وي پزشكي را نزد ابوالخير خمار  آموخت و در زمان ابوغالب بن خلف وزير فخرالملك به بغداد رفته، سپس در سال400ق به گرگان عزيمت و كتاب (مفتاح الطب) را تأليف نمود. [1]

آن‌ طور که ابوريحان بيروني ذكر نموده تعداد تأليفات رازي بيش از پنجاه و شش كتاب كوچك و بزرگ است و مهمترين آنها (الحاوي) است كه دايرة المعارف مفصلي در پزشکی محسوب می‌شود.

كُتب ديگر او«المنصوري» و «الشكوك»، كه دستورات پزشكي ساده و آسان براي عموم مردم است و كتب ديگر كه هريك در جاي خود داراي اهميت است.

پس از رازي يكي از پزشكان برجسته قرن چهارم ابوالحسن احمد بن محمد الطبري پزشك ركن الدوله ديلمي‌ است كه كتاب مشهور « المعالجات البقراطيه» از تأليفات اوست.

پزشك ديگر قرن چهارم، ابو منصور حسن بن نوح القمري است كه از وي كتاب «الغني و المني» در دست است دوران پيري او مصادف با جواني ابن سينا بود. از جمله بزرگان پزشكي پس از رازي، علي بن عباس مجوسي اهوازي پزشك عضدالدوله است و كتاب مشهور او «كامل الصناعه في الطب»است. همچنين بايد از بوسهل عيسي بن يحيي المسيحي الجرجاني پزشك معاصر ابن سينـا كه به قولي يكي از استادان او در پزشكي بود نام برد و كتاب «المائه في الصناعه الطبيبه» اثر برجسته اوست.

ابوعلي سينا پزشك بزرگ پايان قرن چهارم و آغاز قرن پنجم و كسي است كه پزشكي ايران اسلامي را کمال بخشيد و به آن نظم منطقي و علمي داد، رساله‌ها و جزوات و كتاب‌هاي متعدد در ‌‌پزشكي دارد كه از آن ميان فقط «رساله نبض» ، «تشريح الاعضاء» و «رساله جوديه» به فارسي است و بقيه به عربي مي‌باشد. كتاب «قانون» او اعتبار عظيمي به پزشكي ايران بخشيد.

در همين زمان يعني در سال900 م بود كه اولين مدرسه پزشكي غربي در (سالرنو ايتاليا) شروع به كاركرد و از اين زمان تا 600 سال كتاب قانون ابن‌سينا در مدارس و دانشگاه‌های پزشكي غرب از جمله دانشگاه (بولوگنا) در ايتاليا و دانشگاه ( پاريس) در فرانسه تدريس مي‌گرديد.[2]

و اما در علم قرا با دين و دارو شناسي تا قرن پنجم پیشرفت‌های بسياري حاصل شده بود، ازجمله آثار موجود در این بخش، كتاب (قرا با دين) اثر شاپور بن سهل گنديشاپوري در قرن سوم است كه به زبان عربي تأليف شده است. اين كتاب در اواخر قرن سوم و تمام قرن چهارم و پنجم و قسمتي از قرن ششم در دکان‌های داروفروشان و بیمارستان‌های بغداد مورد استفاده بود تا اينكه  قرا با دين ابن‌التلميذ در قرن ششم جاي آن را گرفت.

كتاب قابل توجه ديگر در داروشناسی در قرن چهارم و پنجم كتاب « الابنيه عن حقائق الادويه» از ابو منصور موفق بن علي هروي است كه به فارسي تأليف شده است.

از اواسط قرن پنجم تا ابتداي قرن هفتم گر چه چند اثر برجسته نوشته شده است كه مهمترين آنها به زبان فـارسي است ولـي پزشكـان اين عهد ازآنچـه در دوره ابن‌سينـا انجـام شـد پيش‌تر نرفته‌اند، ليكن اهميت آنـان و علی‌الخصوص سيد اسماعيل جرجاني در آن است كه با تأليفات مهم خود از راه ضبط بسياري از اصطلاح‌های طبي فارسي متداول در آن زمان، زبان فارسي را رونق بخشیده‌اند.

از پزشكان اين دوره شرف الزمان محمد ايلاقي فيلسوف و پزشك نام آور آغاز قرن ششم و شاگرد بهمنياربن مرزبان شاگرد ابن سيناست. كتاب مهم او «الفصول الايلاقيه » است. اين كتاب از روي كتاب اول «قانون» تلخيص و تنظيم شده و به عربي است.

پزشك ديگر اين دوره ابن‌ابي الصادق ابوالقاسم عبدالرحمن بن علي بن ابي الصادق النيشابوري ملقب به بقراط ثاني است. وي استاد سيد اسماعيل جرجاني بود و كتاب «شرح فصول» بقراط كه از جمله بهترين شروح این کتاب شناخته‌شده از اوست.

سيد اسماعيل جرجاني بزرگترين پزشك قرن ششم، كسي است كه به قول بيهقي علم طب و ساير علوم را با تصانيف خود احياء كرد. كتاب  «ذخيره خوارزمشاهي» او كه به فارسی است از زمان تأليف به بعد همواره جزء مهمترين كتب پزشكي  بشمار می‌رفته است. وي كتب ديگري مثل «يادگار» را به فارسي نگاشته است. وي در كتاب ذخيره خوارزمشاهي نتيجه گيري هاي ابوعلي سينا را در خصوص حصول سريع بهبودي پس از برآورده شدن آرزوهاي بيمار عرضه نموده است.

در قرون هفتم و هشتم نيز با اينكه بیشتر کتب پزشكي ايراني به زبان عربي است، اما تمايل به تأليف كتب فارسي نيز ديده مي‌شود. علاوه بر آن نوشتن شروح بر کتاب‌های معتبر پزشكي در این دوره بيشتراست به طوري كه چند كتاب معتبر در شرح قانون ابن سينا نگاشته شده است. يكي از مهمترين آنها اثر ابن نفيس قرشي پزشك معروف قرن هفتم است. او بزرگترين پزشك مصر بود. كتاب او به نام «شرح قانون قرشي» معروف است. وي مؤلف‌كتاب «الشامل» در هشتاد جلداست كه از مهمترين كتب پزشكي است. او كتاب قانون را خلاصه كرد و «موجزالقانون» ناميد كه چند پزشك ديگر قرن هشتم و نهم بر آن شرح نگاشتند.

خواجه رشيدالدين فضل‌الله همداني (645-718 هـ ـ ق ) از طبيبان دوره ايلخانان است كه در دوره آباقاخان در دربار خان مغول به طبابت اشتغال داشت. وي محله بزرگ (ربع رشيدي) را در کوی سرخاب تبريز بنا كرد كه در آن مدارس ديني، بيمارستان،كتابخانه، خانه استادان و فقيهان قرار داشت.

حدود50 پزشك در بيمارستان و مدرسه طب خدمت مي‌كردند و هريك از آنان مسئول حداقل دو دانشجوي طب بود. دوران تحصيل طب پنج سال و در پايان امتحاني انجام مي‌شد و گواهينامه صادر مي‌گرديد. 

از دیگر پزشکان سرشناس قرن هفتم نجيب‌الدين سمرقندي است كه تأليف مهم و ارزشمند «الاسباب والعلامات» درباره بیماری‌های جزئي و علت و درمان آنها از آثار اوست. وي كتب ديگري درباره داروها و داروشناسي دارد. كتاب فارسي داروشناسي « اختيارات بديعي» درباره ادويه مفرده و مركبه اثر علي بن حسين انصاري معروف به حاجي زين العطار نيز در اواخر قرن هشتم عرضه گردید.

تأليفات علماي قرن نهم بيشتر بــه فارسي و اغلــب شرح كتــب قديم و يا جمع آوري مجموعـه اطلاعات آثار پيشينيان است.

از مؤلفين پزشك قرن نهم محمد بن علاءالدين بن هبه الله سبزواري معروف به غياث متطيب است كه كتابي به فارسي به نام «قوانين العلاج» يا «شفاءالامراض» و يارساله در معالجات امراض بدن دارد كه آن را در سال‌871 ق به پايان رسانيده است.

از کتب پزشكي كه به فارسي نوشته شده، «تشريح الابدان» از منصور بن محمد بن احمد بن يوسف بن الياس شيرازي است. او کتاب معتبر دیگری به فارسي به نام «كفايه مجاهديه» دارد كه آن را «كفايه منصوريه» نيز مي‌نامند. قسمت نخست آن پزشكي نظري و قسمت دوم آن پزشكي عملي است.

متأسفانه در آغاز قرن دهم علم پزشكي رونق خود را از دست داد و از آثار پزشكي اين دوره بايد از« دستورالعلاج» سلطانعلي گنابادي نام برد كه آن را به فارسي در سال933 ق تأليف كرده است.

از پزشكــان معروف اين قرن يوسف بن محمد بن يوسف طبيب هروي مشهور به يوسفي است. اهميت او در آن است كه براي آسان كردن علم پزشكي، چند منظومه فارسي در اين موضوع سروده، از جمله «علاج الامراض» كه منظومه‌اي است شامل289 رباعي كه او شرح اين منظومه را «جامع الفوائد» ناميده است. قصیده‌ای در«حفظ الصحه» نيز دارد كه در سال 964‌ق سروده است. کتاب‌های ديگري نيز دارد از جمله كتاب «جواهراللغه» كه درباره واژه‌ها و اصطلاح‌هاي پزشكي است.   

از پزشكان اين قرن حكيم علاءالدین تبريزي است كه «كامل علائي» را تأليف نمود. او در اين كتاب واژه‌ها و اصطلاح‌های پزشكي را به ترتيب الفبائي جمع كرده است.

غياث الدين منصور دشتكي شيرازي حكيم و متكلم معروف اين عهد نيز دو کتاب «معالم الشفاء» و «الشافيه» را نوشت. مظفر بن محمد حسيني شفايي كاشاني معروف به حكيم شفايي از پزشكان قرن دهم چند کتاب در پزشكي و داروشناسي دارد كه يكي از آنها «طب شفايي» يا «قرا با دين شفايي» است.

عمادالدين محمود بن محمود طبيب شيرازي مشهور به عماد طبيب در پايان قرن دهم شهرت بسيار داشت و كتابي در قرا با دين و داروشناسی به عربي نوشت به نام «المركبات الشافيه»،از آثار ديگر او به فارسي «مفرح ياقوتي»، «افيونيه» و «ينبوع» است.

مقارن با اين زمان در اوايل قرن شانزدهم ميلادي هنرمند و نقاش ايتاليايي(لئونارد دو وينچي) تابلوهاي متعددي از تشريح بدن انسان تهيه كرد و در پي او (وساليوس) پزشك و پروفسور دانشگاه (پادوا) در ایتالیا كتابي در تشريح بدن انسان ارائه نمود كه بعدها جايگزين کتاب‌های (گالن) و ابن سينا شد.

پزشكي در ارتش فرانسه به نام (آمبرواز پاره) در همين قرن روش‌های جراحي را چنان متحول ساخت كه به نام پدر جراحي جديد نام گرفت.

در عصر صفوي با توجه به نقش مهمي كه حكيم باشيان اين عصر در تصمیم‌گیری‌های سياسي اجتماعي داشته‌اند مي‌توان تصور کرد كه علم پزشكي در این دوران جايگاهي خاص داشته است، ولي بايد اذعان داشت كه كشفيات چنداني در اين عصر در امور پزشكي ايران به چشم نمي خورد و روند سنتي ادوار پيشين به آهستگي به مسير خويش ادامه داده است.

کتاب‌های مرسوم پزشكي همان اثر مشهور «قانون في‌الطب» ابن‌سينا و «ذخيره خوارزمشاهي» جرجاني كماكان مورد استفاده اطباء و دانشجويان قرار می‌گرفت. اولين كتابي كه در عصر صفوی نوشته شده «دستورالعلاج» تأليف سلطان علي جنيدي خراساني هروي است.

در اين دوره پزشكان ديگري هم به علت موقعيت اجتماعي خود به شهرت رسيدند مانند عمادالدوله محمود بن مسعود کاشی كه در بيمارستاني در مجاورت مرقد مطهر حضرت امام رضا عليه‌السلام در مشهد مقدس به همراه پزشكان ديگري چون سيد معزالدين اصفهاني و ميرزا ابوطالب اصفهاني به درمان زوّار و مستمندان مي‌پرداخت. 

در اين زمان در تبريز سه بيمارستان، در اردبیل يك بيمارستان، در قزوین يك بيمارستان، در یزد يك بيمارستان و در شيراز نيز يك بيمارستان گزارش شده است و كُتب متعدد پزشكي نيز تأليف گرديده است ازجمــله كتـــاب «زادالمسافرين» اثر محمد مهدي بن علي نقي كه درباره حفظ سلامتي مسافرين در طول سفرهاست. در کتاب عالم آراي عباسي از پزشكان اروپايي نام برده شده كه نه تنها درصحنه پزشكي، بلكه در امور سياسي نيز دخالت می‌کرده‌اند مانند رافائل دومان، انگلبرت كمپفر و كروسينسكي.

از پزشکان معروف قرن يازدهم تا نيمه قرن دوازدهم كمال‌الدين گيلاني است كه معاصر شاه عباس اول بوده و از وي كتابي در داروشناسي به نام «جامع‌الجوامع» باقي مانده است. محمد مؤمن حسيني تنكابني ديلمي معروف به حكيم مؤمن نيز از پزشكان و داروشناسان معروف شاه سليمان صفوي است.

كتاب معروف او «تحفه‌المؤمنين» در شناخت داروهاي مفرده و مركبه ‌است. محمد مسيح طبيب نيز از شاگردان حكيـم مؤمـن بوده كه او هـم در داروشناسی مهارت داشت. از او كتابي به نام « دستور مسيحي» در دست است.[3]

يكي ديگر از پزشكان، معاصر شاه سليمان، محمدهاشم بن محمد طاهر تهراني است كه در سال1103 ق ‌كتاب «مصباح الخزائن و مفتاح الدفائن» را به فارسي تأليف كرد. او كتاب ديگري به فارسي در شناخت سودمندی‌های چوب چيني به نام «عين الحيوة» دارد و كتاب فارسي ديگر او كه به سال1079ق تألیف کرد «تحفه سليماني» است.

در قرن يازدهم نظام ‌الدين احمد گيلاني در هند درخدمت قطب شاهيان به سر مي‌برد و كتاب فارسي او  «اسرارالاطباء» در شناخت داروهاست.

از اطباء معروف در اين دوره، مير محمد ارزاني بن ميرحاجي مقيم معروف به شاه ارزاني يا مير محمد اكبر است. «طب الاكبـر» او ترجمه‌اي است از «شرح اسباب و علامات» نفيس بن عوض‌كرماني با اضافاتي ازكتب ديگر كه درسال 1112 ق ترجمه و تأليف نمود. بعلاوه «ميزان‌الطب» را درپزشكي و «مجربات‌اكبري» را در داروهاي مركب درسال1126 عرضه كرد.

در زمينه دامپزشكي و بيماري‌هاي حيوانات هم كتب متعددي نوشته شده از جمله مير نظام ‌الدين احمد در سال1071 ق به فرمان شاه عباس دوم كتابي بفارسي به نام «مضمار دانش» درباره اسبان نوشت.

 

منبع: تاریخ طب نظامی، سرتیپ 2 دکتر خسرو نامجوی نیک، 1389، ایران سبز، تهران، ص26

 

[1] . محقق، دكترمهدي، تاريخ اخلاق پزشكي دراسلام وايران، تهران: انتشارات سروش، 1374 ص26

[2] .   ,P. 306 C     1978  Wiliam  Nault, Wh. World  Book, VOL. U.S.A, Chicago:

[3] . ميراحمد، دكتركريم، تاريخ سياسي واجتماعي ايران درعصرصفوي، تهران: چاپ اوّل، 1371، ص227

1397/10/19 12:8:26 59 0
قسمت ارائه دهنده: مدیریت تولید محتوا
تویضیحات در موتور جستجو
دستورات مؤكد كلام‌الله مجيد و توصیه‌های فراوان پیامبر اکرم(صلي‌الله عليه واله) در خصوص رعايت بهداشت و نظافت كه آن را جزئي از ايمان دانسته است، مضاف بر احكام كثيري كه براي پاكي مؤمن، طهارت، دوري از پلیدی و نجاست صادر گردیده است
نظرات ارسالی
نظر شما






Retype the CAPTCHA code from the image
Change the CAPTCHA codeSpeak the CAPTCHA code
 


4
>
تهران انتهای اتوبان ارتش خیابان برادران شهید شاهمرادی صندق پستی: 554-19575 - کدپستی: 1676653517
02122979698
Info@maarefjang.ir
پیام کوتاه هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی
300040004620
نرم افزار اندروید هیئت معارف جنگ
در این نرم افزار در بخش معارف جنگ عملیاتهای دوران دفاع مقدس همراه با نقشه هر عملیات و به تفکیک از سال اول تا سال هشتم جنگ قابل مشاهده می باشد.
هیئت معارف جنگ را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
کلیه حقوق قانونی این سایت متعلق به هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلامانع است.

انتشار مقالات و مطالب در این پایگاه به منزله تائید تمام و کمال آنها نبوده، بلکه مطالب منعکس کننده نظرات نویسندگان آنها می باشد.

maarefjang @ 2015