• ارتش کلمه ی طیبه است. (فرمانده معظم كل قوا)
  • ارتش جمهوری اسلامی ايران تنها ارتشی است كه در خدمت مردم و منافع ملی است و اعتقادات و احساسات بدنه و فرماندهان آن نيز همانند آحاد مردم است. (فرمانده معظم كل قوا)
  • اساس استقلال مملكت بر ارتش است؛ بر نيروهاى زمينى و هوايى ودریائی است؛ لكن ارتشى كه متكى به ملت باشد. (امام خميني-ره)
  • وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهدِیَّنَهُم سُبُلَنَا وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ المُحُسِنِینَ (قرآن کریم، سوره مبارکه عنکبوت، آیه شریفه 69)
  • ما در جنگ ابهت دو ابرقدرت شرق و غرب را شکستیم. (امام خمینی - ره)
  • چرائی های جنگ تحمیلی و پاسخ به پرسشهای شما در خصوص دفاع مقدس در قسمت پرسش از شما، پاسخ از ما.
  • ارتش ما پشتوانه ملت ماست؛ ارتش ما ضامن استقلال كشور ماست. (امام خميني-ره)
  • «رژیم صهیونیستی ۲۵ سال آینده را نخواهد دید»، جملۀ منتخب مردم از بیانات سال94 مقام معظم رهبری(ایسنا)
  • 29 فروردین روز ارتش و سالروز حماسه آفرینی های نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران گرامی باد.
ارتش و دفاع مقدس از دیدگاه ولایت
صوت و تصویر
قطعنامه ها
کتاب آموزش معارف جنگ
آمار بازدید

تاریخ طب نظامی (2)


فصل يكم

نگاهي به تاريخچه طب و طبيبان در جهان

مقدمه

سابقه طب و طبيبان نظامي

تاكنون كُتب بسياري درمورد تاريخ پزشكي و پزشكان ايران نوشته و چاپ گرديده است ولي جاي كتابي‌كه سابقه طب نظامي و رزمي و به همراه آن سرگذشت پزشكان، پزشكياران و همكاران آنان را كه در مواقع بحراني بيشترين فداکاری‌ها را براي حفظ و تأمين سلامت جسم و روان رزمندگان انجام مي‌دهند خالی است و كمتر به اين موضوع پرداخته شده است.

جنگ تحمیلی،دفاع مقدس،ارتش،هیئت معارف جنگ،شهید صیاد شیرازی،جنگ ایران و عراق،جنگ

شايد به ‌این‌ علت كه تا قرن بيستم ميلادي طب نظامي در جهان داراي جايگاه ويژه تخصصي نبوده و از پزشکان به طور عام درزمان صلح و جنگ در سازمان‌ها و مکان‌های نظامي استفـاده می‌شده و بديهي است كـه در كشور مـا نيز تا نيم قـرن گذشتـه به همين منوال بوده است.

  البته بهداري نظامي به شكل ساده و ابتدايي آن تاريخچه‌اي بسيار قديمي دارد، كه در سوابق جنگ‌های روم و ايران باستان و جنگ‌های صدرا سلام به صورت مختلف به آن اشاره شده است. به مرور با اختراع اسلحه گرم  و پيشرفت جنگ افزارها و وسعت يافتن میدان‌های نبرد و متحرك شدن جنگ‌ها و افزايش قدرت آتش سلاح‌ها و مخرب شدن اثر آنها ميزان صدمه‌پذيري نيروهاي نظامي و غيرنظامي افزايش يافت. در حقیقت از قرن پانزدهم ميلادي به بهداري رزمي در جنگ‌ها توجه خاصي صورت گرفت و متعاقب آن تغييرات عمده و تشكيل سازمان‌های كنوني به نام مديريت بهداري نظامي و رزمي از زمان جنگ‌های اول و دوم بين‌المللي به بعد شكل گرفت.

 

پزشكي نظامي امروز

امروزه پزشكي نظامي و رزمي يك رشته دانشگاهي و معتبر علمي است كه كاربرد وسيعي در ميان متخصصين اين رشتـه در مراکز نظامي داشته و براي تأمين و حفظ سلامتي و کارایی فــردي و اجتماعی رزمندگان ضروري است.

طب نظامي علاوه بر آنچه در پزشكي عمومي و تخصصي در دانشگاه‌های غيرنظامي آموزش داده مي‌شود حاوي مطالب علمي در زمينه ارزيابي حوادث، پيشگيري از بیماری‌های خاص، مقررات خاص، تشخيص و درمان بیماری‌ها و صدمات ناشي از تماس‌های شغلي نظامي و بالاخره تخليه مجروحين می باشد.

مشكلات شنوايي ناشي از تركش سلاح‌ها، مسائل طب هوايي و فضايي، عوارض ناشي از تماس با گازهای سمي چون منوكسيدكربن، آمونيم، دي اكسيد گوگرد، اكسيد نيتروژن و غيره، سلاح‌های ميكربي و شيميايي و هسته‌اي (ش، م، هـ) و هم‌چنين بیماری‌های عفوني چون مالاريا، هپاتيت، سل، ايدز و بیماری‌های گرمسيري در محیط‌های نظامي و مناطق عملياتي اهميت ويژه‌اي دارد.

به علاوه شرايط محيطي بالاي جوّ و يا زير دريا و سطح دريا، محیط‌های خيلي گرم و يا خيلي سرد و بیماری‌های اقليمي نيز در طب نظامي مورد بررسي قرار مي‌گيرد.

طب پيشگيري، مديريت بيماران ترومايي، علوم رفتاري، و طب بيماري­هاي بومي از ابعاد ديگري است كه پزشك نظامي بايد به آن تسلّط داشته باشد.

به علاوه محیط‌های نظامي در زمان صلح و در زمان جنگ و درگيري شرايط ویژه‌ای دارد كه هريك از افراد نظامي با هر درجه و تخصص و شغلی که باشند تحت تأثیر آن شرايط ممكن است  دچار مشكلات رفتاري شوند كه پزشك نظامي بايد از آنها مطلع بوده و با پیشگیری و درمان و رعايت اصول تخليه مجروحين و بيماران اقدام لازم را  در سالم سازي و بازگرداندن نيروهاي مفيد در حداقل زمان ممكن به محيط نظامي و رزمي انجام دهد.

تنها با تسلط به موارد فوق و تعهد در انجام به موقع اقدامات مربوطه نيروهاي رزمنده در زمان صلح بيشترين آمادگي را داشته و در زمان جنگ بالاترين بازدهي را در دفاع و رزم خواهند داشت و در عين حال شاهد كمترين تعداد مجروح و جانباز و شهيد در عملیات‌ها خواهيم بود.

 

تجربيات دفاع مقدس  

بديهي است تجربيات هشت سال دفاع مقدس و خاطرات و نحوه عملكرد يك يك شاغلين حرفه پزشكي اين انسان‌های والا كه براي حفظ كيان اسلام و شرافت ملّي دوش به دوش ديگر رزمندگان والامقام از هرگونه فداكاري دريغ نكرده‌اند خود می‌تواند گنجينه ارزشمندي محسوب گرديده و براي نسل‌های آينده باقي بماند.

در فصل بندي اين كتاب، فصل اول به تاريخچه اجمالي طب در جهان اختصاص داده شده و سابقه پزشكي ايران باستان و كشورهاي اسلامي ارائه گرديده است و سرانجام چگونگي تحول در علم پزشكي در نیمه قرن شانزدهم ميلادي در اروپا بيان شده است.

در همين فصل اعزام اولين دانشجويان ايراني براي فراگيري طب جديد به اروپا در نیمه دوم قرن نوزدهم ميلادي مطرح شده و وضعيت پزشكي ايران در دوران قاجاريه توصيف گرديده است.

فصل دوم به تاريخچه طب نظامي در ایران از دوران باستان تا پایان دوران پادشاهان قاجار اختصاص داده شده است.

 

دوران قبل از اسلام

بحث در اینکه چه كسي طب را در بين قدماء ايجاد كرده است كار بسيار مشكلي است. عده‌اي طب را قديم تلقي مي‌كردند همان ‌طور که خلقت انسان را قديم می‌دانستند. گروهي ديگر طب را جديد و تازه مي‌دانند. از اين گروه بعضي مثل بقراط و جالينوس معتقدند طب را خداوند به انسان الهام نموده است و بعضـي ديگـر مي‌گــويند كه طب را مردم برحسب اتفاق و يا با تعمق و تجربــه به دست آورده‌اند.

از اين گروه پاره‌اي عنوان مي‌كنند كه طب را براي اولين بار کلدانیان كشف كرده‌اند و برخي معتقدند كه ساحران بابل و يا فارس آن را به دست آورده‌اند. بعضي دیگر ادعا كرده‌اند كه هرمس در یونان و اسقلبيوس يونـاني و خانواده او بنيانگذار طب و طبابت بوده‌اند.

در حقیقت از بدو حضور انسان در روي كره زمين بيماري با انسان وجود داشته است و كشف فسيل ده‌ هزار ساله كه استخوان سر او را سوراخ كرده بودند نشان‌دهنده تلاش انسان براي نجات از بيماري مي‌باشد[1]. و احتمالاً از همان دوران‌ها نيز از گیاهان مختلف براي تسكين دردهاي انسان استفاده مي‌شده است.

حدود سه هزار سال قبل از ميلاد، مصريان ضمن به وجود آوردن اولين سيستم خط و نوشتن، درزمينه پزشكي نيز به پیشرفت‌هایی دست يافتند. شايد اولين پزشكي كه نامش در تاريخ ذكرشده (ايمهوتپ ) مصري است كه دو هزار و هفتصـد سال قبل از ميلاد زندگي مي‌كرده است. بعضي معتقدند ايمهوتپ همان حضرت يوسف (ع) بوده است. [2]

عبريان قديم (هيبروس) در بين ساله­اي1200 تا600 قبل ازميلاد توجه به اهميت پيشگيري داشته و جداسازي بيماران مبتلا به جذام را عملي ساخته بودند.

چيني‌هاي قديم اصول پزشكي بخصوصي را ارائه نمودند كه هنوز هم تقريباً بدون تغيير مورد استفاده قرار مي‌دهند. آنها معتقدند كه دو نيروي حياتي در بدن انسان وجود دارد (ين ويانگ)، بيماري وقتي ظاهر مي‌شود كه تعادل بين اين دو به هم بخورد. و براي برگرداندن تعادل از طب سوزني (آكوپانكچر) استفاده مي‌كنند. و معتقدند كه با وارد نمودن سوزن‌هایی در نقاط مختلف بدن جريان اين نيروها را در بدن كنترل مي‌كنند.

در هندوستان ارسال800 ق.م پزشكان هندي به خاطــر عمليات جراحــي از جمله قطــع اعضاء و جراحي پلاستیک مشهور شدند.

در یونان قديم اميد بيماران پناه بردن به خداي سلامتي يعني (اسكلبيوس) در400 ق.م بود. بعدها بقراط اوليــن پزشك يونــاني بود كه پزشــكي را به‌ عنوان يك علم و هنر تلقي كرد و موضوع آن را از مسائل مذهبــي آن زمان مجزا دانست.

 در300 ق.م شهر رُم مركز تمدن شد و روم بسياري از پیشرفت‌های علوم پزشكي را از مصر و يونان به ارث برد. ولي بيشترين موردي كه روم در آن پيش‌قدم بود اقدامات پيشگيري و بهداشتي بود، به طوری که براي انتقال آب مجاري درست كرده بودند كه روزانه300 میلیون گالن آب تازه وارد شهر رم می‌نمود. در زمان عظمت روم  در سال‌های100 ميلادي  پزشك مشهور يوناني ( گالن ) براي اولين بار تجربيات پزشكي خود را روي حيوانات آغاز كرد و به­ ‌عنوان بنيــانگذار پزشكي تجربــي شناخته شد. او از گياهــان و جوشانده گياهي براي درمان بيماري­ها استفاده مي‌كرد. 

در ايران باستان طب و طبابت و اطباء و بيمارستان و تاريخ آنها از موضوعاتي است كه اغلب مورخين به آن اشاره کرده‌اند. اين علم مانند بسياري از علوم ديگر در کشور ما در دوران هخامنشيان و اشكانيان و ساسانيان مقامي ارجمند داشته است. بزرگترين منابع طب دوران هخامنشي و قبل از آن، اوستا كتاب مقدس مذهبي زرتشتيان و ديگر كتب مذهبي آنان است. در ايران باستان و دوران زرتشت، پيامبر ايران باستان، در ميان قوم آريايي افسانه و حكايات فراواني درباره طب و اطباء وجود داشت. در اين دوره بر حسب عقيده زرتشتيان اولين طبيب به نام ثرتيا همانند ايمهوتپ در مصر و اسقلبيوس دريونان بوده است.

اسقلبيوس نخستين فردي است كه در يونان به عنوان طبيب معرفي شده و از راه تجربه بر صنعت طب آگاه شده است. او شروع به تعليم آن به فرزندان و نزديكان خود نمود و از آنها تعهد گرفت كه اين صنعت را جز به اولاد و كساني از نسل او به ديگران تعليم ندهند. از زمان اسقلبيوس تا بقراط پزشك مشهور يوناني كه پدر طب لقب گرفته است (460 - 377 ق.م) بيش از پانزده قرن فاصله بود. بقراط براي آن‌كه طب تعطيل نشود آموزش آن را براي عموم افراد حائز شرايط مجاز دانست. و سوگند نامه‌ای هم به نام خود دارد كه هنوز هم در کلیه دانشگاه‌ها در هنگام فارغ التحصيلي دانشجويان پزشكي اجرا مي‌گردد.

بقراط در زمان اردشير از پادشاهان پارس (465- 425 ق. م ) و پسرش بهمن مي‌زيست.[3] بقراط تنها طبيب زمان خود بود كه مردي كامل و فاضل و وجودش ضرب المثل طبيبان فيلسوف بود. چنان كار او بالا گرفت كه برخي او را پرستيدند. او صنعت قياس و تجربه را به‌طور توأم تقويت كرد و همه را هدايت كرد كه از آن پيروي كنند. به بيگانگان نيز طب را تعليم داد و آنها را مثل فرزندان خود دانست.

در مكتب مزديسنا كه با انديشه زرتشت ايجاد شد طريقه درمان و بهبود از طريق مذهب و روحانيت به مردم آموخته مي‌شد. در اوستا كتاب مقدس زرتشتيان سه نوع طبيب تشخيص داده شده است: آن كه با كار بهبود مي‌بخشد (جراح) دیگر آن‌ که باگياهان شفا بخش مداوا مي‌كند (طبيب) و سوم آن‌كه با كلام الهي شفا مي‌بخشد (كاهن). كوروش و داريوش حاذق‌ترين پزشكان مصري و يوناني را به عنوان مشاور برگزيدند و دموكدس يوناني پاي داريوش را كه پيچ خورده بود درمان كرد.[4] 

از ديگر مكاتب ايران باستان مكتب اكباتان است كه حدود صد سال پس از زرتشت توسط يكي از شاگردان او به نام سئناپور اهوم ستوت  تأسيس شد. او به همراه يكصد تن از شاگردانش به درمان بيماران مي‌پرداخت. نقطه اوج شكوفايي پزشكي در ايران باستان تأسيس دانشگاه جندي شاپور (گندي شاپور) توسط شاپور اول فرزند اردشير (241 - 271 ميلادي) پادشاه ساساني است.

او اين دانشگاه راپس از پيروزي بروالرين امپراطورروم تأسيس نمود. بعدها در قرن ششم ميلادي خسرو انوشيروان پادشاه ساساني به پيشرفت آن كمك بسياركرد.

برزويه طبيب در زمان انوشيروان براي دريافت داروهاي حيات بخش راهي هندوستان شد و در همين سفر بود كه كتاب كليله و دمنه را به ارمغان آورد.[5] 

در سال489 ميلادي دانشكده مشهور ادسEdess   شهري در نزديكي مرز سوريه به علت شكنجه و آزار پيروان مذهـب ارتودكـس بسته شـد و به دنبــال آن مسيحيــان به ويژه دانشمنـدان نسطوري به دربـار شاه ساساني پناه آوردند.

در سال 529 ميلادي دانشگاه آتن نيز تعطيل شد و فيلسوفان نو افلاطوني آتن و اسكندريه نيز به ايران‌ پناهنده شدند و در دانشگاه جندي شاپور كه به اين طريق به اوج عظمت خود رسيده بود، به تعليم و تدريس مشغول شدند. خسرو انوشيروان ازكليه دانشمندان مشهور جهان كه در دانشگاه جندي شاپور مشغول به كار بودند مجمعي تشكيل داد كه مي­توان آن را نخستين آكادمي علوم پزشكي جهان دانست. دروس دانشگاه جندي شاپور به زبان­هاي پهلوي و آرامي داده مي‌شد. اين دانشگاه در قرون هفتم و هشتم ميلادي درپيشرفت پزشكي اروپاي غربي به ويژه با ترجمه آثار دو خاندان پزشكي ايراني به نام­هاي بختيشوع (شامل شش نسل پزشك كه مدت250 سال دوام داشت) و ماسويه (پدر و پسر) كه مسيحي نسطوري بودند كمك فراواني نمود.

 

منبع: تاریخ طب نظامی، سرتیپ 2 دکتر خسرو نامجوی نیک، 1389، ایران سبز، تهران، ص21

 

 


[1]-      ,P. 306 B Wiliam  Nault, Wh. World  Book,  U.SA, Chicago: 1978

[2]   -  قدرت، دكترسيد محمدحسين، باستان شناسي قرآن كريم، تهران: انتشارات بيان جوان، 1383، ص 66

[3]. ابن ابي اصيبعه، عيون الانباء في طبقات الاطباء ترجمه سيدجعفر غضبان، جلداول : تهران: چاپخانه دانشگاه تهران، 1349،ص‌ص62،54،32

[4] . روستايي، محسن، تاريخ طب و طبابت درايران، جلداول، تهران: سازمان اسنادوكتابخانه ملي‌جمهوري اسلامي ايران،1382،ص شانزده.

[5] . همان، ص هفده

1397/10/18 11:36:55 110 0
قسمت ارائه دهنده: مدیریت تولید محتوا
تویضیحات در موتور جستجو
فصل يكم نگاهي به تاريخچه طب و طبيبان در جهان مقدمه سابقه طب و طبيبان نظامي تاكنون كُتب بسياري درمورد تاريخ پزشكي و پزشكان ايران نوشته و چاپ گرديده است ولي جاي كتابي‌كه سابقه طب نظامي و رزمي و به همراه آن سرگذشت پزشكان، پزشكياران و همكاران آنان را كه در مواقع بحراني بيشترين فداکاری‌ها را براي حفظ و تأمين سلامت جسم و روان رزمندگان انجام مي‌دهند خالی است و كمتر به اين موضوع پرداخته شده است.
نظرات ارسالی
نظر شما






Retype the CAPTCHA code from the image
Change the CAPTCHA codeSpeak the CAPTCHA code
 


4
>
تهران انتهای اتوبان ارتش خیابان برادران شهید شاهمرادی صندق پستی: 554-19575 - کدپستی: 1676653517
02122979698
Info@maarefjang.ir
پیام کوتاه هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی
300040004620
نرم افزار اندروید هیئت معارف جنگ
در این نرم افزار در بخش معارف جنگ عملیاتهای دوران دفاع مقدس همراه با نقشه هر عملیات و به تفکیک از سال اول تا سال هشتم جنگ قابل مشاهده می باشد.
هیئت معارف جنگ را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
کلیه حقوق قانونی این سایت متعلق به هیئت معارف جنگ شهید سپهبد علی صیاد شیرازی بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلامانع است.

انتشار مقالات و مطالب در این پایگاه به منزله تائید تمام و کمال آنها نبوده، بلکه مطالب منعکس کننده نظرات نویسندگان آنها می باشد.

maarefjang @ 2015